Ga naar de inhoud

202. Verenigd Koningrijk der Nederlanden

Zondag 23 maart 1815: burgemeester De Zangré leest de verklaring aan de kerkdeur.

In 2015 is het tweehonderd jaar geleden dat Nederland en het latere België werden samengevoegd tot het Koninkrijk der Nederlanden. Het koninkrijk hield vijftien jaar stand, van 1815 tot 1830.

Korte tijd waren ‘Belgen’ en Nederlanders inwoners van dezelfde staat. Koning Willem I regeerde als een onvervalst verlicht despoot, maar zette ook sterk in op de ontwikkeling van de industrie, de infrastructuur, het onderwijs en het culturele leven.

De taalpolitiek

De taalpolitiek van Willem in het Zuiden kan Hoegaarden niet onberoerd laten.

De unificerende taalpolitiek moest de Noordelijke en de Zuidelijke Nederlanden tot een hechte nationale eenheidsstaat samensmeden. Aan de basis van deze taalpolitiek lag een kruising van de Franse revolutionaire staatsnationalistsche taalopvattingen enerzijds en het Duits romantische volkse taalnationalisme anderzijds.

Willem I riep het Nederlands uit tot de nationale taal van het Verenigd Koninkrijk. In Vlaanderen wou hij de volledige vernederlandsing van het openbare leven. Hij richtte zich daarvoor op justitie, de administratie en het onderwijs.

Het KB van 15.09.1819 kondigde de vernederlandsing van het gerecht en de lokale administratie aan met ingang van 1 januari 1823, in de provincies Oost- en West-Vlaanderen, Antwerpen en Limburg, en in Brussel en het arrondissement Leuven.

In de dorpsschooltjes was het Nederlands al lang de voornaamste onderwijstaal; in het middelbaar werd vanaf 1823 een geleidelijke vernederlandsing doorgezet (progressief, per jaar); in het hoger onderwijs bleef het Latijn’ de onderwijstaal.

In Wallonië konden vanaf 1822 gemeenten een Rijks jaarwedde krijgen als zij een ‘Nederduitsche’ ondermeester wilden aanstellen om Nederlands te geven op de plaatselijke lagere school.

Twee aartsvijanden

De twee aartsvijanden waarrond de ganse periode draaide te Hoegaarden

J. Ph. De Zangré
Burgemeester van Hoegaarden
tijdens het Hollands Bewind,
(secretaris graaf Zétrud)

Het ‘Arendsnest’ waar De Zangré in 1810 in trouwde met Dorothée Van Nerum, de weduwe van ex-griffier Sweerts;
Was ‘conservatief’ en ‘orangist’.

J. Bt. Dumont (1769-1837)
De eerste burgemeester van Hoegaarden in het onafhankelijke België, was gemeenteraadslid sinds 1818

Jean Baptist Dumont woonde in het ouderlijk huis op de Houtmarkt, het voormalige Kapittelhuis;
Was progressist en al politiek actief onder Franse Bewind

(kop van de proclamatie waarmee hij zichzelf tot koning uitriep/ doc. Kon. Bibliotheek)

Op 16 maart 1815 heeft Willem I zichzelf uitgeroepen tot koning, soeverein vorst van de Verenigde Nederlanden. Daarmee was het Koninkrijk der Nederlanden een feit. De dag erna werd hij plechtig geïnstalleerd.

En op zondag 26 maart heeft de Hoegaardse burgemeester, bij het uitgaan van de hoogmis en onder feestelijk klokkengelui, de verklaring voorgelezen, aan de deur van de kerk. Hij was daartoe aangezet door de intendant van het departement. Nadat hij de verklaring had voorgelezen werd ze opgehangen aan de kerkdeur.[1][1]

Verslag van deze gebeurtenis werd als volgt genoteerd in de verslagen van de gemeenteraad:

‘L’an mil-huit-cent-quinze, le vingt-sixième jour du mois de mars, Nous Philippe-Joseph De Zangré, Maire de la Commune d’Hougaerde, arrondissement de Louvain, Département de la Dyle, voulant en conformité de la circulaire de Monsieur L’intendant de ce Département, du
dix-sept du courant, procéder à la publication de la proclamation par laquelle Sa majesté le Roi des Pays-Bas annonce à ses nouveaux sujets le Titre et les Droits qui lui sont assignés par le consentement de toutes les Puissances, et prend possession d’une manière authentique et solennelle des Provinces soumises à Sa domination, Nous sommes transporté aujourd’hui dimanche devant l’Eglise de cette commune, et avons à la sortie de la grand’messe lu à haute voix, au son de toutes les cloches, la susdite proclamation, et l’avons ensuite fait afficher à la porte de l’Eglise. De tout quoi Nous avons dressé le présent procès verbal, les jour, mois et an que dessus ‘

De Zangré (handtekening)

Taalgebruik te Hoegaarden in het verleden.

We bezitten de fotokopieën van een 12-tal originele schepenakten gaande van 1288 tot 1681, verder originele verhandelingsakten van particulieren en van de abdijen van Park en Averbode. Hieruit blijkt dat deze akten tot het einde van de 14de eeuw (laatste in 1385) steeds in het ‘Latijn’ werden gesteld.

Een uitzondering in het Frans: – in 1342 als het ging over de overdracht van een graanmolen en 2 bunder land door Isabeau van Heverlee, weduwe van G. Couckelberghe aan de abdij van Park. In Averbode wordt het Latijn gebruikt tot 1659.

De eerste Vlaamse schepenakte van Hoegaarden dateert van 1395.

Het enkwest ‘(rondvraag)’.

Het enkwest[2][2] dat de Hertog van Brabant, Jan zonder Vrees, in 1410 kwam instellen te Hoegaarden, Bevekom en Tourinne, een zeer breedvoerig document –enkwest dat op drie verschillende dagen verliep, was in het Frans gesteld. Vele Hoegaardiers werden bij die gelegenheid ondervraagd.

Namen: Vlaams klinkend

Abraham vanden Score (70 jaar oud)
Henric Arends (67) Schepenen
Willem van den Muleke (57)
Staes van Oppem (69)
Wouter Oliviers (69) Gewezen schepenen
Messire Henri Vandenputte(67) demeurant à Zitters (=Zétrud-Lumay)
Sire Vrancke van Oxem, chanoine à Oxem [3][3]de la paroische de Hugardis (70)
Henric Peelart (70)
Goudin van Oudhugarden [4][4](70) demeurant à Hugarden
Henri Boc (70) Houthem
Regnier Cleederniders(85)
Regnier Gouvaerts (60)
Willem Deckers (60)Wout Schimax
Jehan Cartgoits
Jehan Cooimans
Jehan de Helesin
Floris van Meensel
Henric Heinreers
Hubrecht Maes
Godevort Arents
Ingelham Breevens
Arend Fredrix
Jehan Cooimans Ghoudin Opmans
Jehan de Helesin Eurad Kerstin
Floris van Meensel Sire Regnier Spetts
Henric Heinreers Jehan Arents
Hubrecht Maes Henric Jourbourdins (Franse?)
Godevort Arents Kerstune van Orsmale
allemaal rond de 60 jaar.

Namen: Frans klinkend

Abraham vanden Score was de woordvoerder van al deze getuigen. Kunnen we daaruit niet besluiten dat hij alleen- of bijna alleen- in staat was om aan die Franssprekende onderzoekers Eulard des Aubeaux en Jacques de la Tonerie, behoorlijk te antwoorden? In Bevekom en Tourinnes is er geen sprake meer van een woordvoerder. In Bevekom en Tourinne is het anders, geen enkele Vlaamsklinkende naam, maar wel Frans klinkende namen:

Bavechines:
Gossewin de la Baert Henri le Sergeant
Guilliam Moriaul Jehan le Baille
Tielhart de la Chambre Regnier Tailhart
Guilliam Bullet (variante Burlet) Gille Chans
Henri Peter Jacquemin de Monti

Thorines:
Guilliam Forain 
Jehan Regnault 
Gowart de Tournan 
Bauduin Coste 
Watt Rogant 
Jan de Jemonier
Pierre Bouvengistier
Arnoul Vierleban
Colm Pojet
Watt le Jeune
Jehan le Clerc

Vlaams

Een keizerlijk brief van oktober 1477 was in het Vlaams.
Van 1500 af hebben we overvloedige gemeentelijke archieven; cijnsboeken van de Prins bisschop, brouwregisters, dorpsrekeningen, testamenten, protocollen (overdracht van goederen en betwistingen, deylinghen, jaerdedinghen, ordannantiën, enz…) alles in de Vlaamse taal gesteld. Ook als de meier of de secretaris van adel zijn zoals Lambert de Pas en de Longueval zal alles in het Vlaams worden afgehandeld.
Van het Latijn is men voor alles praktisch overgegaan naar de spreektaal der bevolking, het Vlaams.
Er zijn uitzonderingen, als in de XVIIIde eeuw moet gecorrespondeerd worden met Franssprekende overheden, of Franssprekende ambtenaren e.a. zal de secretaris Frans spreken en schrijven. Servatius Sweerts, secretaris van ongeveer 1750 tot 1778, kan evengoed in het Latijn, in het Frans als in het Vlaams schrijven. We menen dat de grote brouwers van Hoegaarden goed Frans kenden.
Dat was nodig om hun bierhandel die veel aftrek had in de Waalse gebieden, vooral in het Luikse.

Frans

De Franse Revolutie heeft de Franse taal in de gemeentelijke administratie ingevoerd. Men kan in het huidig gemeentearchief nagaan hoe deze nieuwigheid met de tijd geëvolueerd is. We menen dat de Franse bewindslieden te Hoegaarden geen last hadden om de Franse taal in te voeren. De vooraanstaanden waren het Frans machtig. Zeker als ze gestudeerd hadden.
Maar evenmin hadden diezelfde Hoegaardse bewindslieden er moeite mee om over te schakelen naar het Nederlands toen het Hollandse Bewind het eiste.

© Vzw Hoegaards Erfgoed Alpaidis-nr-202-52ste-jaargang-1-2016

Bronnen en citaten[+]