Ga naar de inhoud

Hoegaarden als eeuwenoud bierdorp

De brouwerijen te Hoegaarden volgens de cijnsregisters van de
prinsbisschop van Luik in het jaar 1599 en 1600.

Recent vonden we 2 lijsten terug van de brouwerijen die actief waren in Hoegaarden in het jaar 1599 en 1600. Deze lijsten zijn terug te vinden in 2 cijnsregisters van Hoegaarden die op heden bewaard worden in het Rijksarchief van Luik [1][1]. Deze lijsten zijn opgesteld omdat elke eigenaar van een brouwerij jaarlijks belasting moest betalen aan de prinsbisschop van Luik.

Hierna volgen de twee lijsten en een bespreking.

Cijnsregister  anno 1559

Hier volgen die paencynsen (anno 1599), waervan elck panis sjaers betaelt XX stuijvers.

  1. Gonis Van Hagendoren (1)[2] 
  2. Marten Van Parijs (2)[3]
  3. Willem Nijs (3)[4] ))
  4. Gonis Van Roije (4)[5]
  5. Jan Putmans (5)[6]
  6.  Hendrick Gielis
  7. Jan Assels (6)[7]
  8. Ghiert van Osmael (7)[8]
  9. Art Diethawers (8)[9] [6][10]
  10. Winde Pieter
  11. Pieter Van Arschot
  12. Pieter Scrix (9)[11]
  13. Vincent Bon Jan (10)[12]
  14. Lambrecht Thonis
Lijst met Brouwers Anno 1599
Lijst met Brouwers Anno 1600
Cijnsregister  anno 1600

Paencijnse (anno 1600), waer van elck paenhuijs sjaers betaelt XX stuijvers.

  1. Gonus VAN HAGENDOREN was de zoon van Pierre Van Hagendoren en Christine Vandermolen. Hij was gehuwd met Maria Tritsmans en nadien met Ida Collart. Schepen van Hoegaarden.
  2. Marten VAN PARIJS. Had 4 kinderen nl 1) Anne, gehuwd met Jan Ralis 2) Martin, gehuwd met Lucie Diethouwers 3) Denise, gehuwd met Gregoire Taverniers en nadien met Jan Van Aerschot (zie verder) en 4) Catherine . 
  3. Willem NIJS. Had volgens een notarisakte [3] 3 kinderen : 1) Barbara Nijs gehuwd met Vranck Swelden 2) Maria Nijs en 3) Jan Nijs, gehuwd met Lucie Van Linter en nadien met Christine Mues. Jan Nijs was pachter in Honsem op het pachthof van de abdij van Park.)) 
  4. Gonis VAN ROIJE (VAN ROY, VAN ROYEN). Was gehuwd met Elisabeth de Baillieu. Schepen van Hoegaarden. (Zie ook testamenten L. Borremans in Eigen Schoon en de Brabander, 1973) ))
  5. Jan PUTMANS (VANDENPUTTE, VANDE PUTTE [4] Hij was schepen [5]  van Hoegaarden. 
  6. Jan Assels. Hij was gehuwd met Elisabeth Ralis, waarvan afstamming. De familie ASSELS was een familie met talrijke religieuzen.
  7. Gheert van Osmal was de zoon van Gerard Van Osmael en Catherine Van Molle. Hij was gehuwd met Marguerite Laenen (Van Laenen), waarvan afstamming.
  8. Art DIETHAWERS (DIETHOUWERS). Hij was dorpsmeester (burgemeester) van Hoegaarden [6]
  9. Pieter SCRIX (VAN SCHRIEK, VANDEN SCHRIECK). Hij was gehuwd met Barbara Fonteniers. Schepen van Hoegaarden.
  10. Vincent BON JAN (BON JEAN, BONJEHAN). Hij was gehuwd met Catherine Smets en nadien met Anne Van Osmael. Zijn zoon Vincent was burgemeester en schepen van Hoegaarden.
  11.  Leon MARIX (MARICQ). Was de vader 7 van Christine MARIX, gehuwd met
    Lambert DE PAS, meier van Hoegaarden, Beauvechain en Tourinnes-la-Grosse.
  12. Gheert LAMEIJNS (LAMEYNS, LAMEYN, LAMENS, VAN LAMMEN). Hij was gehuwd met Barbara Taverniers. Bezat een huis met hof “op die beek tot Hougarde”. 

[2] Deze gegevens komen uit Geneanet met als voornaamste bron : Familiegeschiedens van Michel Joseph
Hermans. Enkele gegevens zijn afkomstig uit het rijksarchief.
[3] Rijksarchief Leuven, Notariaat, Notaris Festraets uit Tienen. Akte 16/03/1637.
[4] Het gebruik van de familienaam Putmans en Vanden Putte (Vande Putte) binnen éénzelfde familie vonden we ook terug in Leuven in het begin van de 17e eeuw nl. voor de familie van Joannes Putmans gehuwd met Joanna Van Caverson. In de geboorteakten van hun kinderen (in de parochieregisters van de St Pieterskerk) vinden we de familienamen Putmans (2), Vandeputte (1) en Vande Putte (1).
[5] Rijksarchief Leuven, Schepenarchief Hoegaarden, Rollen boek 1034 bis, akte dd. 6/11/1609
[6] Rijksarchief Leuven, Schepenarchief Hoegaarden, Rollen, boek 1034, akte dd. 7/01/1602

Gegevens van enkele brouwers [2]

Deze lijsten tonen aan dat er al veel brouwerijen actief waren in Hoegaarden eind 16e en begin 17e eeuw : 21 brouwerijen in 1599 en 22 bouwerijen in 1600.

Wanneer we de 2 lijsten vergelijken, dan stoppen de brouwerijen van Hendrick Buntinx, Jan de Cuijpere en Art Diethawers (Diethouwers) in 1600 maar komen er wel 4 brouwerijen bij : de brouwerij van Leon Marix, Hendrick Panis, Ghiert Lameijns en Jaicque Maraigne.

Bovenstaande lijsten zijn echter niet volledig. In een vorig artikel over de Hoegaardse brouwerijen die cijns betaalden aan de prinsbisschop van Luik, toonden we reeds aan dat er ook brouwerijen waren die géén cijns verschuldigd waren aan Luik. [9]  Er waren dus minstens 21 brouwerijen actief in 1599 en minstens 22 in 1600.
En er waren zeker meer brouwers actief. Want de bovenstaande lijsten geven enkel de eigenaars van de brouwerijen weer. In Hoegaarden waren steeds veel huurbrouwers actief. Uit de bestaande brouwerijregisters [10] weten we dat het aantal huurbrouwers het aantal 8 brouwerijen steeds sterk overtrof.

Terecht kunnen we Hoegaarden bestempelen als een eeuwenoud bierdorp ! Hoegaarden al eeuwen geleden geregeerd door zijn brouwers.

Wat ook opvalt in deze eeuwenoude cijnslijsten is dat verschillende eigenaars van een brouwerij tevens schepen waren in Hoegaarden. Schepenen werden benoemd door Luik en de benoeming was voor het leven.
De lokale macht [11] was in 1600 reeds in de handen van brouwers en dit zou zo blijven voor de volgende 2 eeuwen.
Hoegaarden al eeuwen geleden een aantrekkingspool voor brouwers.
Volgens Alphonse Wouters [12] was Hoegaarden begin 1600 een ware aantrekkingspool voor nieuwe brouwers.
Deze werden door de bestaande brouwerfamilies echter als indringers beschouwd : « Au commencement du XVIIe siècle, quelques personnes “de diverses nations” s’étant établies dans le bourg pour exercer la même industrie, des plaintes très vives s’élevèrent contre ces intrus.

[7] Rijksarchief Luik, Chambres des comptes de la pincipauté de Liège, A4, n° 713 , Mémoire touchant Hougarde : « Lambert Depas… at épousé Christine Marix, fille de Leon Marix et ont engendré sept enfants…. »
[8] Familieschoon LVI nr 51 art. 194 : Genealogie Lamens uit Bost door M. Dodion en Wasily Pedjko. Gheert Lameijns zijn oudste zoon Gregorius Lameijns was kanunnik en priester te Hoegaarden. Zijn tweede zoon Jan Lameijns nam de brouwerij van zijn vader over. (zie verder)
[9] Zie ook Alpaidis 49e Jaargang nr. 191, 2/2013 : De eigenaars van de brouwerijen te Hoegaarden tussen 1715 en 1732. Bijvoorbeeld in 1716 betaalden er 11 brouwerijen cijns aan de prinsbisschop van Luik; 4 brouwerijen betaalden echter géén cijns nl. de brouwerij van de pastoor van Halen, de brouwerij van de grote molen, de brouwerij boorenhol en de brouwerij van Servaes Sweerts (die door Servaes Sweerts gehuurd werd van de familie Flemalia tot 1729).
[10] Rijksarchief Leuven, schepenarchief Hoegaarden, brouwerijregisters, 4270 – 4283.
[11] De regentie in Hoegaarden werd benoemd door Luik en bestond uit de meier, de griffier en 6 schepenen.
[12] Alphonse WAUTERS, Géographie et histoire des communes Belges, 1876, Hoegaarden, p. 23

Une nouvelle ordonnance fut adoptée et à la demande du maire, des bourgmestres et des jurés approuvée par le prince-évèque Ferdinand de Bavière (22 décembre 1615). «
[13][13]

Deze verordening uit 1615 werd reeds besproken door wijlen Hubert Van Nerum in Familieschoon nr. 45 p. 270.
Een greep uit deze maatregelen :
– Een brouwer kon zich enkel in Hoegaarden vestigen als hij katholiek was en trouw beloofde aan het gezag van de Prinsbisschop van Luik.
– Zonen van Hoegaardse brouwers en brouwers die al 12 jaar lang te Hoegaarden gevestigd waren, moesten geen patentrecht betalen. Al de anderen wel.
– Een Hoegaardse brouwersdochter mocht haar vader opvolgen. Maar indien ze niet trouwde met een Hoegaardse brouwerszoon dan moest ze ook patentrecht betalen.
– Een vreemdeling die als brouwersgast in een brouwerij tewerkgesteld werd, moest beloven om minstens drie jaar in dienst te blijven.
Maar deze protectionistische maatregelen zouden niet kunnen verhinderen dat talrijke nieuwe brouwers zich zouden vestigen in Hoegaarden.
Dit blijkt ook uit het recent artikel “16 brouwers, allen ingezeten van Hoegaarden ondertekenen een akte in 1654” door dr. Paul Van Duynhoven [14][14].

In vergelijking met de lijst uit 1600 herkennen we in 1654 als “oud“ brouwersgeslacht:

  •  Jan Van Lammens [15][15]
  • Jan Van Aerschot [16][16]
  • Anthone Stockmans [17][17]
  • Willem Nijs

Talrijke nieuwe brouwersgeslachten verschenen in de loop van de 17e eeuw op de voorgrond…

© Vzw Hoegaards Erfgoed Alpaidis-nr-211-54ste-jaargang-2-2018

Bronnen en citaten[+]