Ga naar de inhoud

Vermelding Hoegaarden

De vroegste vermelding van Hoegaarden

Met een zekere fierheid kunnen we een wetenschappelijke studie aanbieden gerealiseerd als seminariewerk voor de graad van bachelor in de geschiedenis aan de VUB. Het is een grondig opsporingswerk naar de vroegste (bewaarde) geschreven vermelding van Hoegaarden..
We zijn eveneens gecharmeerd omdat de auteur van dit werkstuk een dame is die Hoegaarden koos als onder werp voor haar scriptie ‘omdat ze in de zomer graag een Hoegaarden drinkt … en ze had dit deze zomer graag te Hoegaarden zelf gedaan. De pandemie heeft er anders over beslist, maar uitstel is geen afstel! In deze artikelenreeks nemen wij, met de toestemming van de auteur, de voor onze lezers meest interessante hoofdstukken over.

De auteur

Janny Van Doorn
De auteur

Janny van Doorn is Nederlandse, maar woont al veel langer in België dan ze ooit in Nederland heeft gewoond. Ze studeerde vanaf 1980 Russisch in Antwerpen en daarna Politieke Wetenschappen. Janny begon haar loopbaan op de Nederlandse ambassade in Moskou. Na een diplomatiek verblijf van drie jaar in Moskou sprong ze over naar de economische sector en werkte als Manager Oost-Europa voor een groot staalbedrijf in Keulen. 

In 1986 stelde Janny opnieuw haar koers bij en vervolgens werkte ze ruim 30 jaar als conferentietolk voor het Europees Parlement in Brussel. Ze spreekt Duits, Engels, Frans, Spaans, Portugees en Russisch. In haar vrije tijd ontwikkelde ze een passie voor de geschiedenis van de Nassaus in Brussel. Ze geeft regelmatig lezingen en heeft een eigen website www.sporenvanoranje.be. Na haar vervroegde pensionering in 2018 begon Janny aan een studie Geschiedenis aan de VUB in Brussel. In het kader van haar bachelor moest ze in het huidig studiejaar onderzoek doen naar de vroegste vermelding van een dorp in een kroniek of oorkonde. Ze koos Hoegaarden omdat ze in de zomer graag een Hoegaarden drinkt, maar tot haar spijt is ze er nog nooit geweest.

In villa huuardas4 (ca. 1024/1025) ©Hoegaardserfgoed.be
In villa huuardas4 (ca. 1024/1025) ©Hoegaardserfgoed.be

in villa huuardas [footnote]  Chronicon Cameracense …, afschrift 14e eeuw, Bibliothèque Nationale de France [/footnote] (ca. 1024/1025)

Het opzoekingwerk 

Het bleek voor een beginnend historica niet eenvoudig om de vroegste vermelding van Hoegaarden te achter halen. Ik ben begonnen met mijn onderzoek in de databank Diplomata Belgica [footnote] Diplomata Belgica. Les sources diplomatiques des Pays-Bas méridionaux au Moyen ge. Sinds 2015, De Hemptinne, T. et al (eds.). Brussel: Koninklijke Commissie voor Geschiedenis. Beschikbaar op:
www.diplomata-belgica.be [geraadpleegd op 16 mei 2020]. [/footnote] en in Gysseling [footnote]Gysseling, M., Toponymisch woordenboek voor België, Nederland, Luxemburg, Noord-Frankrijk en West-Duitsland (voor 1226), 2 delen, Brussel: Belgisch Interuniversitair Centrum voor Neerlandistiek, 1960. [/footnote] , maar tot mijn verrassing bleken er nauwelijks vroege oorkonden over Hoegaarden bewaard te zijn. Gysseling vermeldde de Vita Balderici, een bisschoppenleven, als vroegste bron. [footnote] Pertz, G.H., ‘Vita Balderici episcopi Leodiensis’, MGH SS 4, Hannover, 1854, p. 724-738. [/footnote] 

Mijn volgende stap was het zoeken naar heemkundige litera tuur over Hoegaarden, helaas bleek het dorp niet in de artikelenbank van Histories (vroeger Heemkunde Vlaanderen) voor te komen. [footnote] Histories, sinds 2019. Antwerpen – Mechelen: Vlaanderen. Beschikbaar op:
www.historiesvzw.be [geraadpleegd op 16 mei 2020]. [/footnote]
Gelukkig had de heemkundige kring van Hoegaarden veel oude artikelen online gezet met behulp van docplayer en heb ik er daarvan heel wat kunnen bekijken. Daarna ben ik databanken, Persée, JSTOR, EBSCO, Academia, Google Abstracts en Google Books gaan doorzoeken op alle onderwerpen, namen en auteurs die ik in verband meende te kunnen brengen met Hoegaarden.

Als beginneling ben ik helaas heel lang blijven denken dat Gysseling als autoriteit gelijk móest hebben met de vroegste vermelding in de Vita Balderici en dat de heemkundige literatuur met de Gesta episcoporum Cameracensi um [footnote]Bethmann, L.C., Gesta episcoporum Cameracensium, MGH SS 7, 1846, p. 402-525. [/footnote] als vroegste vermelding niet kón kloppen. [footnote] Dodion, M. & Pedjko, W., ‘Over de slag van Hoegaarden, Alpaidis en de Confrérie’, in: Familieschoon, 45 (3), Hoegaarden, 2013, p. 9.[/footnote] .  Uiteindelijk heb ik evenwel vast moeten stellen dat Van Mingroot in 1975 de Gesta episcoporum Cameracensium vroeger gedateerd had dan tot op dat moment gebruikelijk was en dat deze daardoor inderdaad tot de vroegste bron voor de vermelding van Hoegaarden was geworden. [footnote] Van Mingroot, E., ‘Kritisch onderzoek omtrent de datering van de Gesta episcoporum Cameracensium’, in: Revue belge de philologie et d’histoire, 53, 1975, pp. 281-328. [/footnote]

De vroegste bronnen waarin Hoegaarden wordt vermeld zijn drie historiografische bronnen. 

In de eerste plaats de abdijkroniek van Kamerrijk Gesta episcoporum Cameracensium uit 1024-25, in de tweede plaats het bisschop penleven van prins-bisschop Balderik II van Loon Vita Balderici uit 1108 en in de derde plaats de wereldkroniek van Sigebert van Gembloers Chronographiae Auctarium Affligemense uit 1111.
In alle drie de bronnen gaat het niet zozeer om Hoegaarden, maar eerder om de Slag bij Hoegaarden die in 1013 plaatsvond.
Helaas hebben mijn bronnen geen enkele informatie opgeleverd over personen, bezittingen of gebruiken in het plaatsje Hoegaarden zelf.
In één van de bronnen (de Gesta) wordt de Sint-Gorgoniuskerk van Hoegaarden genoemd, maar daar blijft het bij.

Eigenlijk had ik met de Gesta episcoporum Cameracensium meer dan genoeg hooi op mijn vork gehad, maar om dat ik al met de Vita Balderici begonnen was, heb ik dit werk ook afgemaakt. De wereldkroniek heb ik echter buiten beschouwing gelaten. De Vita Balderici is niet vertaald uit het Latijn, helaas ben ik het Latijn niet machtig en ik heb de Vita dus niet persoonlijk kunnen lezen.

Op alle plaatsen in deze scriptie waar ik niet zeker was van een vertaling heb ik de originele formulering van de bron in schuinschrift opgenomen. In de tekst staat op enkele plaatsen onder voorbehoud, omdat ik mij zonder bevestiging van een autoriteit niet overal 100% zeker ben van mijn zaak.

Door de Coronacrisis ontbreekt de referentie naar een aantal specifieke bladzijden in deze scriptie en heb ik de vermelding van Hoegaarden in het 17-eeuwse manuscript van de Koninklijke Bibliotheek nog niet kunnen achterhalen.
Aan het einde van mijn studie had ik Hoegaarden graag zelf willen bezoeken, maar door de Coronacrisis heb ik dit bezoek helaas uit moeten stellen.

De spelling van de plaatsnaam Hoegaarden

De Gesta episcoporum Cameracensium vormen anno 2020 de oudste bron voor de vermelding van Hoegaarden.

Op basis van mijn bevindingen zou ik de lijst als volgt willen laten luiden:

HUUARDAS (villa Huuardas)

Huuardas, ca 1024-25 Gesta episcoporum Cameracensium, afschrift Parijs, 14e eeuw

Huuardas, ca 1024-25 Gesta episcoporum Cameracensium, afschrift Parijs, 14e eeuw ©Hoegaardserfgoed.be

HUARDAS (villa Huardas)

  • Huardas, ca 1024-25 Gesta episcoporum Cameracensium, afschrift Arras ca 1482
Huardas, ca 1024-25 Gesta episcoporum Cameracensium, afschrift Arras ca 1482 ©Hoegaardserfgoed.be

H???????

  • H??????? ca 1024-25 Gesta episcoporum Cameracensium, afschrift Brussel, 17e eeuw

Afbeelding 3 ©Hoegaardserfgoed.be
ca 1024-25 Gesta episcoporum Cameracensium, afschrift Brussel, 17e eeuw ©Hoegaardserfgoed.be

Huardis

  • Huardis, 1108 Vita Balderici, afschrift Luik ca 1170
Huardis, 1108 Vita Balderici, afschrift Luik ca 1170 ©Hoegaardserfgoed.be

Hvguardis

  • Hvguardis, 1111 Chronographiae Auctarium Affligemense, Sigebert van Gembloers
Hvguardis, 1111 Chronographiae Auctarium Affligemense, Sigebert van Gembloers ©Hoegaardserfgoed.be

Hugardis

Vroegste vermelding van Hoegaarden in een oorkonde:

  • Hugardis, 1115 Oorkonde waarin keizer Frederik alle bezittingen van de Sint-Lambertuskerk in Luik opsomt [footnote] Moulaert, P.B.C.B., Essai sur le comté de Brunengeruz, appelé par les historiens modernes ‘Comté de Brugeron’ in: Compte-rendu des séances de la commission royale d’histoire, deel 10, 1858, p. 193.  [/footnote]
  • Hugardis,1139 Oorkonde Benedictijnerabdij Sint-Truiden. [footnote] Piot, Ch., Cartulaire de l’abbaye de Saint-Trond, vol. 1, Brussel: Hayez, 1870-1874, p. 51. [/footnote]

Familienamen

In de oorkonden wordt Hoegaarden 4 keer als familienaam vermeld. Meldert wordt 2 keer als familienaam vermeld, Schoor 3 x en Outgaarden 1 x.

 HoegaardenMeldertSchoorOutgaardenOverlaar
Plaatsnaam72001
Familienaam42310
Overige20000
Totaal134310

 

Als namen vinden we onder andere ‘Gérardi de Hoegaarden’, ‘Enguerrand de Schoor’ en ‘Guillaume de Hoegaar den dit Broueth’. Ik heb helaas geen spoor van deze heren terug kunnen vinden in het Nationaal Biografisch Woordenboek (NBW) [footnote]Nationaal biografisch woordenboek, sinds 1964. Brussel: Paleis der Academiën.
Beschikbaar op: www.kvab.be/nl/NBW [geraadpleegd op 16 mei 2020].[/footnote]. De enige vrouw in dit gezelschap is ‘nobilis matrona Ida, domina de Hauthugard’ (Out gaarden). Mogelijk is deze dame wel op te sporen, er staan meerdere Ida’s in het NBW.
(wordt vervolgd)

© Vzw Hoegaards Erfgoed Alpaidis-nr-220-56ste-jaargang-3-2020

Alpaidis-nr-200-51ste-jaargang-3-2015

© Vzw Hoegaards Erfgoed Alpaidis-nr-200-51ste-jaargang-3-2015

Alpaidis-nr-200-51ste-jaargang-3-2015

© Vzw Hoegaards Erfgoed Alpaidis-nr-200-51ste-jaargang-3-2015