Ga naar de inhoud

De Bode en de Belleman van Hoegaarden

Het verschil tussen Bode en Belleman

De bode was de berichtendrager binnen en buiten de gemeente, terwijl de “belleman” de uitroeper was van aankondigingen en bekendmakingen binnen de gemeente en haar gehuchten. Wij zullen ze dan ook afzonderlijk bespreken.

De Bode

Wanneer de oude Regentie of de Dorpsraad berichten moest overbrengen naar personen binnen of buiten de gemeente, vertrouwde zij deze opdracht in princiep toe aan de kapitein der dorpswacht, die als politie officier onder de Meier stond en over sergeanten, korporaals en manschappen beschikte.

Hij duidde om beurten iemand aan om de opdracht te vervullen.

Er ging echter bijna geen dag voorbij of de gemeente moest boden uitzenden, om jaarrenten te innen bij een of andere stadsbewoner van Tienen, Leuven of Brussel, die rente verschuldigd was aan Hoegaarden.

Anderen werden uitgestuurd voor administratieve dienstzaken naar het Prinsbisschoppelijk gezag te Luik of het Hertogkijk bewind te Brussel.

Nog anderen gingen naar legeroversten, hier of daar in het Hageland of elders gekampeerd, om hen geschenken aan te bieden opdat ze niet naar Hoegaarden zouden afzakken.

Al die reizen werden omzeggens te voet afgelegd, slechts deze die een paard hadden, maakten er gebruik van.

Zo moest in 1521 een bode naar Keulen gezonden worden, waar de Proost van ‘t Kapittel woonde, om de onkosten te regelen voor de herstelling van het kerkkoor.

Het was Liebrecht Vander Spicht die op 8 dagen te voet deze weg ( 320 km. heen en terug, dus 40 km. per dag) aflegde en hiervoor 4 gulden kreeg. [1] Voor een reis naar Luik telde men 3 dagen te voet, naar Brussel 2 dagen en Leuven 1 dag.

Uit de vroegere eeuwen kennen wij slechts enkele namen van mannen uit Hoegaarden, die tot de Dorpswacht hebben behoord en wellicht met een of meerdere opdrachten van “bode” werden belast.

Zo hadden wij in de jaren 1581/1582 als politie officier Leo Marix, als rotmeester Hendrik Schots en als man schappen Jan Bormans, Jan van Ex, Thomas Lawuerts, Goert Van den Putte, Claes die Weldc, Machiel van …… , Simon Goirts, Aert Diethouwers, Hendrik Jonckbouwens, Pieter Cruetharts, Jacob Schoelmeesters en Bostel Bau wens (SGL (Hoeg) 1032).

In de XVIIIe eeuw onder Meier Collart, tijdens de dorpstwisten van 1949/50 was Guillaume Van Simphoven, kapitein der Dorpswacht met zijn sergeant Jan Vanderstraeten In de jaren 1787/90 die de Franse Revolutie voorafgin gen waren het Kapitein Franciscus Van Nerum en sergeant Joseph Vanden Bempt, die de bevelen van Meier Schepers uitvoerden.

Na de intreding van het Nieuw Regiem, werd de opdracht van bode door het gemeentepersoneel verzekerd, of voor speciale en bijzondere gevallen door een aangestelde uit de Municipale Raad uitgevoerd, die zich meestal met de deligentie verplaatsten, later door de post vervangen.

De Belleman

Anderzijds voor het uitroepen van mededelingen en het aankondigen van bekendmakingen, binnen de gemeente en haar gehuchten werd een ” belleman ” gebruikt, die ter zelfertijd optrad als aanplakker van gedrukte verorden ingen en als gemeente bode voor het afgeven of overbren gen van berichten en boodschappen.

In vroegere tijden was de belleman van de gemeente een ” volks figuur”

De klok van de Belleman ©bron: Jean-Jacques Machiels

Niet zo maar iedereen kon belleman worden. Men moest het vertrouwen van de Meier (later Burgemeester) hebben en goed aangeschreven staan in zijn handel en wandel, want soms werd de “belleman met geheime opdrachten belast binnen de gemeente.

Hij was zowat de vertrouwensman van de Burgervader.

Wanneer hij uittrok, zag men hem te voet door het dorp stappen, met in de ene hand een zware bel, en in de andere een spreekhoorn, in zijn zak had hij het uit te roepen bericht.

Hij was gekleed in blauwe kiel met soortgelijke broek, in zijn lengte afgezoomd door een gele boord Op het hoofd droeg hij een hoge pet met de letters “Hoegaarden”  in ‘t goud.

Op de hoeken der straten bleef hij staan en belde het volk op. Dan sprak hij met luide stem in de spreekhoorn.

“Goed volk van Hoegaarden, ik heb U groot (goed of slecht) nieuws te melden”.

Daarop rolde hij zijn document af en begon klaar en duidelijk het bericht af te lezen.

Wanneer hij goed nieuws bracht, kreeg hij in meer dere huizen een borrel te drinken tegen de koude in de winter of tegen de microben van de warme zo mer, zodat hij soms de volgende dag zijn ronde moest voortzetten, omdat hij met zijn werk niet klaar was gekomen.
Maar als hij slecht nieuws uitbelde, kreeg hij niets en werd vaak uitgejouwd. In deze gevallen ging hij met zijn eigen centen in de herbergen drinken om te vergeten.

Antoine Desmet

Wij kennen alleen de bellemans” uit de XIXe eeuw. De eerste was Antoine Desmet, in het jaar III van de Franse Republiek, door de Nationale Agent en Commissaris van de uitvoerende macht, Notaris Jean Bapt. Van Autgaerden, aangesteld, omdat hij tijdens de troebelen van 1789 een van zijn aanhangers was geweest.

Voor zijn taak van belleman verdiende hij twee pistolen per maand. [2].

In Nivose IV (Dec. 1795) werd hij echter reeds vervangen omdat hij in de cabaretten en tavernen bleef hangen in plaats van zijn werk te doen. Hij werd opgevolgd door Renier Deville, nog een aanhanger van het nieuw bewind, die tijdens de on lusten te Hoegaarden, verklikkerswerk had verricht ten gunste van de fransgezinden.

Onder de jaren van het Schrikbewind riep de belleman het volk samen met de volgende woorden: “In naam van de Franse Republiek, een en onver deeld, maak ik U bekend wat volgt”.

In 1807 kweet Deville zich echter niet meer van zijn taak en liet zich zonder toelating door 3 à 4 andere mannen vervangen, maar bleef evenwel het loon optrekken.

De toenmalige burgemeester Jean Bapt. Van Autgaerden, de jonge, zoon van de vorige, durfde hem niet afzetten, omdat hij grote diensten aan zijn vader had bewezen.

Maar in 1808 toen Dr. Henri Van Nerum tot nieuwe burgervader werd verkozen, zette hij dadelijk Deville aan de deur en liet hem vervangen door een Vandendaelen. Vanaf toen werd ook de wekroep “In naam van de Franse Republiek vervangen door “Onze goede Burgemeester laat U kenbaar maken wat volgt”.

Doch deze belleman werd enkele tijd later, zeker voor 1815 reeds opgevolgd door Guillaume Nijs, die echter op 23 feb. 1820 overleed.

Henri Nijs

Alsdan kwam Henri Nijs aan de beurt, deze bode bleef zijn taak van belleman uitoefenen tot in 1825.

Servaes Sweerts

De keuze viel dan op Servaes Sweerts (grootvader van Mevrouw Vervoort – Van Rickstal ), geboren in 1798 en gestorven in 1884.

Bellemanshuisje Pastorijstraat author

Hij werd aangesteld door Burgemeester Ph. de Zangré en was de laatste belleman van Hoegaarden. Hij woonde in het huisje naast de Refugie der 11.000 Maeghden in de Pastorijstraat, ” ‘t Bellemanshuisje genaamd.

Sweerts heeft niet minder dan vijf burgemeesters gediend en begon zijn uitbellen steeds met de woorden: “De Burgemeester, langs de mond van Voês (=Servaes Sweerts) meldt U het volgende ofwel “Voës meldt U in naam van de Burgemeester”, om te eindigen met plechtige stem Ik heb gesproken, ga nu allen heen in Vrede”.

Hij bleef zijn bellemanschap trouw vervullen totin zijn 77e jaar. Bij zijn gouden jubileum van belleman in 1875 ging hij op eigen initiatief aan de bevolking van Hoegaarden op statige wijze zijn 50 jaren dienst melden en overal kreeg hij een borrel.

Hij had zijn huis verlaten langs de Tommestraat en de Nieuwstraat (huidige Ern. Ourystract), maar geraakte niet verder dan de brug van Steenberghe (de huidige grote brug), want vandaar moesten ze hem met beneveld verstand naar huis brengen.

“Maar Voës toch klaagde zijn vrouw hebt ge den zo hard moeten roepen dat ge er zat van zijt”.
Neen Cathrien ” kakkelde Sweerts ik was al zat vooralleer ik begon te roepen, want daar hing jenever in mijn hoorn “.

En zo eindigde Servaes Sweerts zijn langc loopbaan als laatste belleman van Hoegaarden.

Zo Desmet en Deville de gehate dekreten van de Franse Republiek en het Schrikbcwind hebben uitgebeld, dan zou G. Nijs de val van Napoleon en de instelling van het Hollands bewind aan de inwoners hebben kenbaar gemaakt.

Maar aan Sweerts komt de eer toe, het bericht over de Belgische Onafhankelijkheid en de geboorte van onze cerste prinsen te hebben aangekondigd.

Bronnen en citaten[+]

© Vzw Hoegaards Erfgoed

Print Friendly, PDF & Email