Ga naar de inhoud

t Paenhuys Dumont

t Paenhuys Dumont

Opgedragen door “Die Edele Orde vanden Moutstock” aan Pierre Celis Grootofficier in die Orde en Grootmeester Consultissimus in de Hoge Raad van deze Orde.

Onlangs kocht de Brouwerij “De Kluis” uit Hoegaarden, het oude Paenhuys “Dumont” aan, beter gekend als het “pachthof Virgiel Van Hagendoren”, gelegen op de Stoopkensstraat [1], recht over de Dumontstraat” [2].

Het lijkt ons belangrijk, de geschiedenis van dit gebouw wat nader te bekijken, want weldra keert het grotendeels terug tot zijn oorspron­kelijke bestemming en dit tot luister van het bierdorp Hoegaarden.

Het begon te Houtem

Alles begon namelijk te Houtem, ten huize van Eersaeme Jean Dumont, in feite Jean Baptiste Dumont, bijgenaamd Jeanmon, die in 1679 als brouwer en Notabele aangeschreven stond en mede-ondertekenaar was van het rapport nopens de geleden schade door de voorbijtrekkende legers veroorzaakt.

In 1665 huwde hij met Margriet Sweerts uit Bost, dochter van Servaes Sweerts en Christine Nevs, die hem zeven kinderen schonk :

  1. Agnes Catherine ° 1666 + 1670 (?)
  2. François ° 1670 + 1737 x 1713 met Gertrude Peeters
  3. Marie Anne ° 1673 + 1741 x met Lambert Swellen
  4. Jean ° 1676 + 1717 x 1713 met Elisabeth Bormans (moederlijke voorouders van de familie Vandermolen uit Hoegaarden)
  5. Toussaient François ° 1681 + 1685 (?)
  6. Everard ° 1684 + 1750 x 1712 met Agnes Huybens (weduwe van Jan Struys)
  7. Christine ° 1686

Het was Everard Dumont, die na zijn huwelijk, zijn vader te Houtem als brouwer opvolgde en als schepen in Hoegaarden zetelde en aan de zijde stond van het trio Collard-Sweerts-Van Nerum, ten tijde van de dorpsruzie van 1749, omwille van het kasseien van de oude Molenweg [3].

Evrard Dumont verwekte met Agnes Huybens zes kinderen, allen te Houtem geboren:

  1. Jean Lambert ° 1713 + 1716 (?)
  2. Everard ° 1715 + na 1791 en x met Elisabeth Bueckens (zuster van Burgemeester Bertel Bueckens die in 1749 samen met zijn schoonvader Guillaume Van Simphoven tegen de Regentie opstond)
  3. Jean Henri ° 1717 + 1780 x 1750 met Anna Margriet Van Osmael uit Outgaarden (moederlijke voorouders van de familietakken Van Nerum, Van Hagendoren en Dotremont uit Hoegaarden)
  4. Toussaint Francois ° 1719 + 1748
  5. Jean Baptiste ° 1721 + 1782 x 1751 met Maria Deodata Vandermolen.
  6. Anne Marie Agnes ° 1728.

Evrard Dumont, de jonge, zette de brouwerij van zijn vader te Houtem voort, terwijl zijn broeder Jean Henri er zich als landbouwer vestig­de. Doch de jongste broeder Jean Baptist, stammend uit een brouwers­familie, wilde ook “bier paenen” en brouwer worden, maar het ouderlijk paenhuys was te klein, om er met twee gezinnen op te leven. En hier begon de ganse zaak te rollen.

Jean Baptiste kwam naar Hoegaarden

Om zijn doel te bereiken was er maar een oplossing mogelijk, namelijk een rijke brouwersdochter huwen . Hij wendde zich tot Pastoor Henricus Sweerts, de toenmalige Pastoor van Hoegaarden en Mombaarvader van de Brouwersgilde, aan wie hij zijn plan uitlegde. Een tijdje later was alles in kannen en kruiken. Jean Baptiste, de zoon van de oud Schepen Dumont uit Houtem, zou in 1751 in het huwelijk treden met Marie Deodata Vandermolen, dochter van de rijke brouwer en Schepen Bernard Vandermolen en Elisabeth Van 0smael uit Hoegaarden. Het deel uit de erfenis van zijn vader en haar rijk bedeelde bruidschat, lieten het jonge paar toe, een ruim “paenhuys” en woonst te bouwen, op de Stoopkensstraat [4] zodat zijn droom in vervulling ging. Het staat nergens geschreven hoe huwelijksmakelaar Pastoor Sweerts te werk is gegaan, maar het is niet moeilijk te gissen.

In de Raad van de Brouwersgilde zetelden immers zijn schoonbroeder en Brouwer Carolus Van Nerum als Deken, zijn broeder griffier en Brouwer Servaes Sweerts als Secretaris en Schepen, Brouwer Bernard Vandermolen als Onderdeken.
Vele huwelijken onder brouwerskinderen werden in deze Raad geregeld, wat ook hier wel het geval zal geweest zijn, want in de nagelaten schriften van Dr. Jean Bt. Van Nerum, wiens moeder tot de familie Dumont uit Houtem behoorde, staat vermeld: “La famille Dumont doit une bonne chandelle au Sacré (sic) Curé Sweerts, qui fut un courtier habile dans les mariages de raison”.

Rond het tijdstip dat Jean Bapt Dumont zich als Meester-Brouwer op de Stoopkensstraat vestigde, waren er te Hoegaarden 57 eigenaar-brouwers en 130 huurbrouwers. De Prinsbisschop van Luik had de brouwtaks verlaagd, om het hoofd te kunnen bieden aan de concurrentie uit Leuven en Diest, zodat alle Hoegaardse brouwerijen op volle toeren draaiden.

In 1754 werden te Hoegaarden inderdaad niet minder dan 1482 brouwsels gemaakt, hetzij 4.742.400 liter bier.

In 1762 brak echter een periode aan waarin de Hoegaardse brouwers met grote concurrentiemoeilijkheden af te rekenen kregen.

De handhaving van goede bierkwaliteit kon niet langer verzekerd wor­den, wilden zij verder blijven wedijveren met de nieuwe en goedkopere biersoorten uit Leuven.

Zij bekloegen zich bij hun Brouwersgilde, sinds 1757 onder het Deken­schap van Meier en Brouwer Antoine Collard, maar deze wilde van geen kwaliteitsvermindering weten en riep bij hoog en bij laag uit ” te Hoegaarden wordt bier en geen af waswater gebrouwd “.

De dertig overgebleven eigenaar-brouwers verhoogden hun produktie, om het prestige te handhaven. Voor de eerste helft van het jaar 1764 brachten zij samen 740 brouwsels op de markt, een recordcijfer voor die jaarperiode. Hun bierkarren voerden uit naar Brabant, Luik, Namen en Vlaanderen, hetgeen een grote concurrentie betekende voor de Leuvense Peterman en de Diesterse bruine.

Maar in 1769 stelde de Leuvense biernijverheid nochtans alles in ‘t werk, om de Hoegaardse brouwers te treffen en liet verkondigen dat het Hoegaards bier gemaakt werd met water uit een beek waarin aller­lei dode dieren en uitwerpsels werden geworpen en hierdoor microben inhield, die schadelijk waren voor de ingewanden.

Deze valse beweringen werken nadelig in en sommige brouwerijen, waar­onder ook deze van Everard Dumont uit Houtem, zagen hun afzet gevoelig dalen. Doch Jean Bapt. Dumont op de Stoopkenstraat te Hoegaarden hield stand en werd zelf bij de groten gerekend.

In. 1774 waren er nog een 25 -tal brouwers en 100 huurbrouwers overge­bleven, die een jaarproductie van 1504 brouwsels maakten.

Doch zij bundelden hun krachten en leverden in 1776, 15.000 amen bier op een totale uitvoer uit het land van Luik van. 24.000 amen, hetgeen ongeveer de 3/5 betekende van het geheel, zodat Hoegaarden nog steeds het bierdorp bij uitstek was.

Meester Brouwer Jean Bapt. Dumont overleed in 1782, maar zijn weduwe zette de brouwerij voort. In 1789 betaalde zij 3 patacons en 10 shillingen, hetzij 238 stuivers biertaks, wijl haar “paenhuys” het jaar daarop de 10e plaats bekleedde, met 70 stuivers x 18 brouwsels =1.260 stuivers.

Uit het brouwersgezin Dumont-Vandermolen waren negen kinderen gesproten

  1. Anne Marie °1752 x 1776 met haar kleinkozijn Jacques Nijs
  2. Anne Catherine °1755 x1775 met Lambert Gilsoul, Meester-metser te Hoegaarden.
  3. Henri °1757, geestelijke in ’t Rode klooster te Audergem.
  4. Marie Thérèse °1760
  5. Bernard °1761
  6. Anne Marie Françoise °1763 x 1801 met Libert Geerts, weduwnaar van Barbe Van Nerum
  7. Jean Bapt. Roch ° 1766
  8. Jean Baptiste °1769 x 1791 met Marie Josephe Dellens
  9. Joseph °1772 x 1813 met Anne Catherine Sweerts uit Lummen.

Het oudste kind uit het gezin Dumont Vandermolen, Anne Marie x met Brouwer Jacques Nijs hun zoon Servais, brouwer x met Catherine Van Nerum, dochter van Brouwer Jacobus Van Nerum wijl hun dochter Catherine Angeline x met brouwer Jacques Norbert Dotremont. Alexander Nijs zoon van Servais en Cath. Van Nerum, was stichter van het Wezenhuis.

De Brouwer uit de Revolutietijd

Onder de Franse Revolutie verzwakte de bierproductie, maar bleef niettemin bestaan. Het was Jean Bapt. de jonge op wiens naam in 1797 het paenhuys stond. Uit zijn huwelijk met Marie Josephe Dellens werd in 1797 hun zoon Jean Baptiste geboren, die van 1831 tot 1836 Burgemeester van Hoegaarden zou worden en de overgrootvader was van Paul Bail .

Uit de volkstelling van 1796 vernemen wij dat Wed. Jean Bapt. Dumont met haar zonen Jean Baptiste en Joseph en haar dochter Françoise op de Stoopkensstraat woonden. De anderen waren getrouwd, gestorven of uitgeweken. Zij hadden de 30 jarige Jan Vandenbempt als knecht en de 24 jarige Elisabeth Van Aerschot als meid in dienst.

Doch uit de volkstelling van 1801 blijkt dat zij ander personeel in dienst hadden, te weten: Charles Ramet 36 j., Barbe Christens 26 j. en Marie Josephe Acourt (Haccour ?) 30 j., weduwe Dumont was op 26 juni 1801 overleden.

Brouwer Jean Baptiste Dumont, de jonge, schijnt zich nooit met de politiek te hebben ingelaten en hield zich afzijdig tijdens de revolutionaire troebelen.

Na de revolutie bewoonde het gezin Dumont-Dellens het Kapittelhuys (huis Bail) op de Houtmarkt, dat ze als “zwart goed” zouden hebben gekocht, maar hieromtrent bestaan niet de minste bewijzen.

Hij bleef nochtans brouwen op de Stoopkensstraat (onder de Franse tijd rue du Ruisseau genaamd).
Jean Bapt. Dumont stierf echter op 19 nov. 1824 en het was zijn broe­der Joseph Dumont, brouwer te Rommersom, die het paenhuys op de Stoopkensstraat levendig hield. Hij maakte er bier onder het Hollands Bewind en de Belgische Onafhan­kelijkheid.

In sept. 1830 hing aan de brouwerij de Brabantse vlag uit want de Dumont’s waren uitgesproken “Patriotten”.
Zijn neef Jean Bapt. (zoon van zijn overleden broeder Jean Baptist) werd ten andere in 1831 tot eerste Burgemeester van Hoegaarden gekozen, onder de Belgische Staat.

In 1833 liet Joseph Dumont de brouwerij vergroten en een ruime ge­welfde bierkelder inrichten, waarin een steen prijkt met het jaartal “1833 “.

Vanaf toen kreeg het complex ongeveer zijn huidige vorm.

Joseph Libert Dumont, brouwer en suikerfabrikant.

Joseph Libert Dumont, brouwer en suikerfabrikant Schepen te Hoegaarden

In 1846 na zijn huwelijk met zijn nicht Virginie Paillet (dochter van Hubert Joseph Paillet en Anne Sweerts uit Crécourt te Piétrebais en broeder van Henri Joseph Paillet, burgemeester van Hoegaarden van 1849 tot 1853), kwam Joseph Libert Dumont naar de Stoopkensstraat.

Hij was geboren in Wommersom in 1816; als zoon van Joseph Dumont en Anne Catherine Sweerts. Zijn vader, Joseph Dumont stierf op 7 jan. 1844 en van toen reeds nam Joseph Libert de brouwerij over, waar hij bovendien ook jenever stook­te. Doch het was pas vanaf 1846 dat hij de zaak van nabij volgde.

Als knecht had het gezin Dumont, Jean Levinus Peeters in dienst en deze Jean Peeters is de overgrootvader van de huidige brouwer van het Hoegaards bier Pierre Celis.

Rond 1850 waren er te Hoegaarden nog 28 brouwers en stokers.

Joseph Libert Dumont, ofschoon bij de grootste brouwers van het dorp gerekend, had maar al te goed begrepen, dat de bierhandel bestendig achteruit ging, door de steeds toenemende concurrentie, vooral uit Leuven. Hij had nochtans getracht om te Hoegaarden tot een sterke cor­poratie onder de brouwers te komen, maar zijn opzet mislukte, want de eens zo machtige brouwersgilde was aanzienlijk verzwakt. Dan zocht hij naar nieuwe mogelijkheden en het was zijn schoonbroeder Alphonse Vinckenbosch ( gehuwd met Josephine Dumont) die hem in ver­binding bracht met notaris Louis Vinckenbosch (achterkleinkozijn van Joseph Libert Dumont), die in 1838 de Tiense suikerfabriek had ge­sticht en als grote suikerfabrikant bekend stond.

Zijn besluit stond vast, hij zou aan Hoegaarden een nieuwe industrie schenken, de suikerfabricatie.

Tot zijn rechtstreekse medestichters koos hij zijn schoonbroeder nota­ris Louis Alexander Putzeys (gehuwd met Rosalie Dumont), burgemeester van Hoegaarden van 1853 tot 1861 en van 1866 tot 1877 en zijn vriend Roch Appolinaire Van Goitsenoven, heer van het Gaëthof te Meldert.

Het was in zijn woonhuis op de Stoopkensstraat, dat de eerste plannen voor de oprichting van een suikerfabriek te Hoegaarden werden opge­steld. Door bemiddeling van Vinckenbosch uit Tienen, richtten zij zich tot de rijke en machtige familie Wittouck en bekwamen de nodige steun om hun plan te verwezenlijken. De fabriek rees op in de Fabriekstraat in 1865 en kreeg de benaming “Fabrique de sucre Dumont & Cie”. Joseph Libert Dumont werd voorzitter en Putzeys en Van Goitsenoven medebeheerders. Hun vergaderlokaal werd gekozen in “La Tête de Boeuf” in de A. Putzeysstraat (huidig = nr. 10), maar de vertrouwelijke besprekingen gingen meestal door in het huis Dumont op de Stoopkensstraat..Ofschoon Dumont zijn beste krachten aan de suikerfabricatie schonk , toch gaf hij het brouwen en stoken niet op en bleef wedijveren met de grootsten uit de streek.

De rijke brouwers uit het dorp, die hun zaak bedreigd voelden door de opkomst van de suikerfabriek stelden een protestcommissie samen en vergaderden in ‘t Nieuwhuys onder leiding van Brouwer Stoker Charles Van Nerum.

KBR Paenhuys Hoeve Dumont - Dumontstraat

Daar word aan de hand van een verslag van de scheikundige De Bruin een verweerschrift opgesteld. Doch de suikerfabrikanten gingen op hun beurt tot een tegen rapport over, opgemaakt de scheikundige Franqui te Brussel en waarin elk concurrentie gevaar werd weerlegd, zodat het geschil vrij snel een minzame regeling kreeg.
Franqui had gelijk want tussen 1865 en 1874, toen Hoegaarden nog 15 brouwers en 9 stokers telde, werd er tussen 14.565 en 20.082 Hl. bier en 19.341 en 25. 508 Hl, alcohol per jaar gemaakt, dus meer jenever dan bier.

Enkele jaren later stond het dorp echter in rep en roer. Een zekere Gilles uit Leuven, een bierspecialist, kwam op een mooie dag naar Hoegaarden de brouwers uitmaken dat zij onbekwaam waren en rot bier brouwden. Hij zou hun eens tonen hoe het “echte witte bier” moest gebrouwd worden. In de brouwerij van Wed. Falla (later Godts en tenslotte Loriers) werden de ketels ingang gesteld en enkele tijd later de eerste tonnen bier uitgevoerd. Doch in plaats van “Hoegaard” had hij “zure Peterman.” gemaakt. In allerhaast werden de reeds uitgevoerde biertonnen terug gehaald , en de Leuvense bierspecialist, met al zijn verstand buiten geworpen. De gebroeders Van Hagendoren waren de vurigste verdedigers geweest in deze prestigestrijd en zij hadden reeds de inwoners opgeroepen om de Leuvenaar te verdrijven. En zo bleven brouwers en suiker­fabrikanten vreedzaam naast elkaar voortleven.

Na een tiental jaren werd de suikerfabriek Dupont reeds te klein en voldeed niet meer aan de vereisten, zodat er besloten werd een grotere op te richten. En weer was het op de Stoopkensstraat dat er druk beraadslaagd werd en de plannen voor een nieuwe instelling besproken.

De nieuwe fabriek te Altenaken, stelde zich in werking in 1877 onder de naam “Grand-Pont”. Joseph Libert Dumont werd andermaal tot voorzitter van de Beheerraad gekozen en was de grote man van Hoegaarden geworden.

Maar hij bleef nederig en onthield zich van alle politiek.

Verschillende malen nochtans had men hem gesolliciteerd om zich op de liberale lijst te zetten, met de belofte hem tot burgemeester te zullen verkiezen. Zijn antwoord was kort en bondig “La politique, c ‘est les prétentieux, moi j’ai autres choses a faire.

Joseph Libert Dumont was een groot grondbezitter te Hoegaarden.

Hij bezat niet alleen zijn brouwerij (perceel B 315), stokerij (B314bis) , ruim woonhuis met plaats (b 314) en aanpalende gronden (b 312 & 313), maar ook nog drie huizen en land aan de overzijde van de ‘Beek en gronden te Nerm aalst en aan de Zeven wegen in totaal 25 Ha. 65 a. 95 ca. In 1860 waren al zijn eigendommen belast aan 1.988,49 f r. (zie Kada­straal Legger Popp, art. 1890).

In 1882 overleed Dumont. Uit zijn echtverbintenis waren, vier kinderen gesproten

  1. Emma ° 1847 x 1867 met bankier Libert Oury, die als beheerder in de Raad van de Grand Pont werd opgenomen. Zij werden de grootouders van Jean Marie Lowet-Oury, weldoener van Hoegaarden
  2. Leon ° 1848, bleef ongehuwd
  3. Alfred °1850 eveneens ongehuwd,
  4. Rosalie ° 1851 x met Charles Guyot

De laatste brouwers.

Wegens de vele bezigheden bij, de suikerfabriek, had Joseph Libert Dumont de brouwerij door zijn zonen Leon en Alfred laten waarnemen. Alfred viel echter snel uit terwijl Leon, op het einde van de XlXe eeuw niet langer kon wedijveren net de toenemende concurrentie en de opkomst van de Grote Brouwerij Loriers. Hij zag zich genoodzaakt de brouwerij te verkopen. Ter ere van de Brouwer Dumont en vooral van Burgemeester Jean Baptiste Dumont en Joseph Libert Dumont, werd de oude overliggende “Kerckebaen” herdoopt, in “Dumontstraat” .

Als dan kwam het ganse complex in ‘t bezit van Virgiel Van Hagedoren, ° 1878 als zoon van Hubert Alfons Van Hagendoren en Catherine Uyttebroeck en kleinzoon van Louis Van Hagendoren en Catharina Collart, wiens brouwerij naast deze van Joseph Libert Dumont (hoeve Virgiel Van Hagendoren) lag.

Virgiel werkte zich tot de grootste landbouwer van Hoegaarden op maar brouwen kwam er niet meer bij te pas. Hij was niet getrouwd, maar had een meid in dienst, Marcelinne Schoensetters, bij wie hij een dochter verwekte Maria aan wie hij rond 1960, kort voor zijn dood, zijn naam schonk en haar als erfgename aanduidde. Zij huwde later met Denis Adams.

Na het overlijden van Virgiel Van Hagendoren in 1960, werd het complex verkocht aan Aerts, afkomstig uit de Polders, die er het landbouwbedrijf uitoefende. In 1984 gingen de gebouwen over naar de Brouwerij “de Kluis”.

Bloedverwantschap Dumont –Paillet

 

Henri Van Osmael x Elisabeth Renson

 
Henri Van Osmael x Gertrude RegaVincent Van Osmael x Gertrude VandermolenElisabeth Van Osmael x Bernard Vandermolen
Martin Van Osmael x Marie VandendijckBarbe Van Osmael x Hubert SweertsMaria Deodata Vandermolen x Jean Bapt. Dumont
Gertrude Van OsmaelJean Henri Sweerts 
Anne Sweerts x Hubert Joseph PailletCatherine Sweertsx Joseph. Dumont

 

Virginie Paillet x Joseph Libert Dumont

Noteer:

  1. Dat Bernard en Gertrude Vandermolen kinderen waren van Renier Vandermolen en Françoise Petri
  2. Dat Joseph Libert Dumont door zijn afstamming uit Catherine Sweerts tot de V Geslachten van Hoegaarden behoorde

Afbeeldingen

  • Joseph Libert DUMONT
    Brouwer-Stoker en stichter van de suikerfabriek
  • LIBERT OURY
    schoonzoon van Joseph Libert Dumont Bankier en beheerder van de Grand-Pont
  • Jean Bapt. DUMONT
    Burgemeester, Kozijn van Joseph Libert Dumont
  • Louis ALEXANDER PUTZEYS
    Schoonbroeder van Joseph Libert Dumont Notaris en Burgemeester Medestichter van de fabriek

Bronnen en citaten[+]

© Vzw Hoegaards Erfgoed

Print Friendly, PDF & Email