Ga naar de inhoud
Het Nieuwhuys @Hoegaarden

Wandeling langs de eeuwenoude processieweg van Palmzondag.
Een eeuwenoud “versteend” verhaal van rijkdom en macht die de gemeenschap  verdeelde tot naijver en twist (1750-1850).

Die Woelighe Cuype

Begin- en eindpunt: Museum ‘t Nieuwhuys (Afstand: 1 km)

Wandeling "Die Woelighe Cuype"

De wandeling

Deze wandeling van ongeveer 1 km volgt het traject van de vermaarde Palmprocessie die nog elk jaar opnieuw dit parcours volgt op Palmzondag na de Hoogmis.

De twee voornaamste straten, de huidige Pastorijstraat (eertijds Molenwegh) en de Doelstraat (eertijds ‘s Heerenstraete) vormden in 1749 de aanleiding van een ernstige dorpstwist tussen de machtige Sweerts-clan die de macht gemonopoliseerd had in het dorp en opkomende concurrenten.

Het Gemeenteplein en de Houtmarkt vormen het culminatiepunt van de troebelen van 1789. De onderlinge naijver en de nieuwe ideeën zorgden ervoor dat de bevolking massaal gaat partij kiezen voor de “Patriotten” en tegen de “Vijgen” of aanhangers van het Oostenrijkse Regime..

Pastorijstraat en A. Putzeysstraat zijn voor Hoegaarden typische straatnamen uit de 19e eeuw en herinneren aan de strijd van de “Witten” (liberalen) tegen de “Zwarten” (katholieken).

De “Cuype” tenslotte is de dorpskom. Hoegaarden bestaat sinds oudsher uit een centrum en een aantal bewoonde gehuchten.

Museum ‘t Nieuwhuys

De herberg stond in het hoekhuis nr 2, de woning in nr 4, het pachthof met de stallen op de plaats van de huidige huizen.nrs 6,8 en 10. Achter de binnenkoer lagen een schuur, berg- en uitspanplaatsen, hokken en een knechten huisje. Het pachthof had twee inrijpoorten en de totale oppervlakte bedroeg 65 aren.

In 1778, na de dood van Carolus van Nerum en Barbara Sweerts, ging het eigendom over op hun zonen Joannes (nrs 6 en 8). Jacobus (nrs2 en 4) en Franciscus (nr 10).

Barbara, de dochter van Jacobus, was getrouwd met gemeenteontvanger Henri Dewaelheyns en woonde vanaf 1794 in ‘t Nieuwhuys.
Zij hielden het deel van Joannes in pacht en in nr. 10 woonde toen notaris Henri Lintermans die gehuwd was met een andere Barbara, dochter van Franciscus van Nerum.

Vanuit de kelders van ‘t Nieuwhuys liep een onderaardse gang tot het goed van Joannes van Nerum, de nrs 16,18 en 20 in de E.Ourystraat.Deze Joannes was notaris, schepen, hoofddeken der V Geslachten en deken der Brouwersgilde. De bewoners van ‘t Nieuwhuys en de omliggende panden, de kelder en de onderaardse gang hebben een grote rol gespeeld in de Besloten Tijd, de periode van kerkvervolging door het Franse Bewind.
In de kelder werden geheime bijeenkomsten gehouden, kinderen gedoopt… terwijl het gelijkvloers en de verdieping door de nieuwe Fransgezinde bewindsploeg werden ingericht en gebruikt als “Gemeente- en kantonaal huis”.
‘t Nieuwhuys bleef trouwens fungeren als gemeentehuis tot op 1 januari 1834 er officieel verhuisd werd in een plechtige stoet langs de Tommestraat en de Pastorijstraat naar het huidige gemeentehuis.

Het is ook in dit museum dat de oudste vlag van de muziekharmonie wordt bewaard. De stichtingsvergadering van de harmonie ging trouwens hier door in februari 1861.

Plan Nieuwhuys @Hoegaarden Anno 1794

Plan van ‘t Nieuwhuys met aanduiding onderaardse gang tot in de kelder van het goed van Joannes van Nerum.

Nieuwhuys @Hoegaarden

‘t Nieuwhuys als gemeente- en kantonaal huis.

Plan Popp 1860 @Hoegaarden
Sweertshuys ( V Geslachten ) @Hoegaarden

De Cruysblockhoeve

 De hoeve kwam in 1734 in het bezit van Servatius Sweerts en Catharina Peeters, de stamouders waaruit in 1741 ” De Confrerie der V Geslachten” is opgericht.

“Refugie der 11000 Maeghden” (1748)

 Deze hoeve, gebouwd door schepen Bernard Vandermolen vormde samen met “‘t Carolushuys” (1747), en in mindere mate het “Arendsnest”/17e en 18e eeuw) en de “Paradishoeve”(voor 1635), de inzet van de dorpstwist van 1749.

De enkele allesbeheersende families wilden een gekasseide baan voor het zware biervervoer en besloten de Molenwegh, die langs hun eigendommen liep daarvoor uit te kiezen. (de huidige Pastorijstraat). Dit leidde tot een sterke oppositie en een heroïsch proces te Luik. Resultaat: ook de ‘s Heerenstraete werd aangelegd (huidige Doelstraat), wat samen met de proceskosten leidde tot twee goede straten voor de prijs van drie!

“Huis burgemeester Dr Leopold Lodewijckx

Hier woonde burgemeester Dr Leopold Lodewijckx, ZOON VAN gemeentesekretaris Francois Lodewijkx (uit het zgn. Sekretarishuis, het nr 18 op de Grote Plaats). L. Lodewijckx was medestichter van de katholieke partij in 1875 en bestuurde Hoegaarden van 1877 tot 1895.
Van na de Belgische Onafhankelijkheid tot 1970 regeerden te Hoegaarden de liberalen op uitzondering na van de tweede ambtstermijn van P. De Zangre (1837-1849) en L. Lodewijckx.
Die ogenschijnlijke liberale overmacht neemt niet weg dat heel de plaatselijke geschiedenis werd beheerst door de strijd van de “witten” (liberalen) tegen de “zwarten” (katholieken).

De woonst van burgemeester J.F.Christiaens

De woonst van de gematigde liberale burgemeester J.F.Christiaens (1862-64). Hij was geboortig van Leuven en huwde in 1840 met Rosalie Van Autgaerden uit het Brouwershuis. Zij hielden hier een linnen- en kruidenwinkel open.

‘t Carolushuys (1747)

“‘t Carolushuys” (1747) Herenhuis gebouwd door Carolus van Nerum en Barbe Sweerts (zie Sweerts-huys). Het wapenschild boven de ingangspoort werd verwijderd tijdens de Franse overheersing. Rond 1775 was pastoor-deken H. Sweerts hier komen wonen en zo werd deze woonst langzaam het Pastoraal huis van Hoegaarden, wat ze definitief werd na de verkoop aan de gemeente in 1831. Om prestigeredenen wensten de V Geslachten de woonst van de pastoor en het gemeentehuis in eigen bezit te houden. De verkoop van 1831 werd gecompenseerd door het zeer hoge bedrag dat de gemeentekas moest afdokken.

‘t Cleyn Paradis

In de “Société ď Harmonie de Hougaerde” in 1828 gesticht en geleid door H.J. Paillet (liberaal burgemeester van 1849 tot 1853) en ook Sinte Cecilia-harmonie genaamd, sloop de tegenstelling liberaal-katholiek binnen toen Paillet in 1848 liberaal gemeenteraadslich werd. Toen deze laatste verhuisde in 1854 vond men geen opvolger tot… in ‘t Nieuwhuys de muziekmaatschappij “Les mélomanes de la Grande Ghete” werd opgericht. De vergaderingen werden in ‘t Nieuwhuys gehouden, de repetities gingen door in ‘t Cleyn Paradis en de concerten en bals grepen afwisselend plaats in ‘t Cleyn Paradis en in de grote zaal van het gemeentehuis. 

In 1865 weigerden de liberalen het concert bij te wonen in ‘t Cleyn Paradis omdat het als katholiek stond aangeschreven… en vanaf 1873 waren er twee fracties: de liberale, die de naam behield en op het gemeentehuis repeteerde en de katholieke.

‘t Kapittelhuys

‘t Kapittelhuys” (Vlaamse Toontuinen) Hier woonde J.B. Dumont, burgemeester( 1831-36), patriot en dus tegenstander van de 18e eeuwse Regentie. In 1835 stelde hij te Hoegaarden de wekelijkse markt in.

“het Arendsnest”

 In 1789 was dit complex het mikpunt van de door J.B. Van Autgaerden opgehitste volksmassa. De bewoner griffier A.B. Sweerts was niet alleen zijn hevigste tegenstander, maar bewaarde ook het gemeentearchief. Zijn weduwe Dorothea Van Nerum werd naderhand de echtgenote van Philippe De Zangré, burgemeester en conservatief van 1813 tot 1830 en van 1837 tot 1849. Dorothea was de zuster van Dr. Henri Van Nerum (burg. 1808-1812), kinderen van notaris Joannes Van Nerum (zie plan Nieuwhuys p.3). In 1818 stelde De Zangré de waterpomp in werking op de Grote plaats

De Sint Gorgoniuskerk

De Sint Gorgoniuskerk Werd in 1759 ingewijd als prestigieuze realisatie van de verwante families die de macht deelden. Hier werd in 1782 Jean Baptiste Van Nerum gedoopt, boreling die de nauw verwante personen samenbracht die een hoofdrol zouden spelen in de Revolutietijd. Deken J.H. Sweerts die het doopsel toediende en not. J.B. Van Aetgaerden die de doopheffer was, waren trouwens al vijanden sinds hun studententijd aan de Leuvense universiteit. Hier aan de kerk, op het kerkhof, grepen trouwens ook de fameuze volksvergaderingen plaats. J.B. Van Autgaerden was de schoonbroer van burgemeester B. Bueckens die tijdens de dorpsruzie van 1749 tegen de Regentie ageerde.

De kiosk

De kiosk Om de harmonie in openlucht te kunnen laten optreden werd tot de bouw besloten in 1869. Maar de harmonie die grotendeels uit katholieke leden bestond weigerde de kiosk te gebruiken omdat het plan door de liberalen was goedgekeurd.

Gemeentehuis

“Torpshuys staende in die Cuype aan de Kercke” (13)

Voor de eerste maal werd tot de bouw besloten onder het Revolutionaire bewind van J.B. Van Autgaerden (burg; 1796-1804). Tot 1735 was de vergaderplaats “Torpshuys staende in die Cuype aan de Kercke” (13)

“Raedthuys”  (14)

Vanaf eind 17e eeuw “Raedthuys” genaamd. Daarna vergaderden de wethouders in de herberg “Sint Nicolaes” en de laatste periode van het Ancien Regime vergaderden zij “in de geusecapelle” zoals de revolutionairen de herberg noemden bij N. Brieven (14)

De Vrijheidsbomen van Hoegaarden

Vanaf 1792 tot nu werden er vijf vrijheidsbomen geplant. In 1792, 1796, 1798, 1831 en 1919.

A. Putzeysstraat

“La Pomme d’or” (17)

Op de hoek met de Doelstraat (parking nu) stond de woonst van liberaal burg. L.A. Putzeys (1853-1861 en 1866-1877). Als Hoegaardier geboren was hij neef van T.H. Putzeys, de eerste “maire” van het Nieuw Bewind. Hij was de grote promotor van de liberale fractie, medestichter van de muziekmaatschappij en van de suikerfabriek in 1865, samen met zijn schoonbroer en brouwer J.L. Dumont en R.A. Van Goitsenoven. Zijn zoon not. A. Putzeys, die zijn vader opvolgde als voorzitter van de liberale fanfare en lib. burg. was van 1896 tot 1905, schonk aan zijn vereniging een nieuw lokaal “La Pomme d’or” (17)

“A la tête de boeuf” (18)

Hiernaast (huidige nrs 10 en 12)(18) werd door P. Meddaerts een vleeswinkel ingericht “A la tête de boeuf”. E. Meddaerts opende er een herberg in 1867 “In de Ossekop”. Hier kwam het bureel van de eerste suikerfabriek en de eigenaar richtte een eet- en feestzaaltje in en stelde enkele genummerde logeerkamers ter beschikking.

De Doelstraat of ‘s Heerenstraet

De nieuwe “Au Cercle” (20) is de huidige herberg met zaal en normaal gekend te Hoegaarden als het liberale huis. In 1922 gebouwd werd dit lokaal de vestigingsplaats voor de liberale fanfare. Tot 1921 was de oude liberale “Au Cercle” (21) met als uitbater J. Gasia het repetitielokaal en de concertzaal geweest. Maar toen in 1921 Th. Collaert i.o.v. de katholieken dit gebouw kocht, werd met man en macht aan de nieuwe Cerkel gewerkt. De oude veranderde trouwens van naam en kleur: het werd de “Palace”, lokaal van de vrije harmonie en uitgebaat door de familie C. Rome.

De Gemeenteschool

De Gemeenteschool wordt geopend in 1886 met een toespraak door de kath. burg. L Lodewijckx en ingespeeld door de katholieke harmonie. Hier was het de beurt aan de liberale oppositie om de gemeentekas overbodig te laten betalen. Rond 1750 twee straten voor de prijs van drie, rond 1830 een pastorij en een gemeentehuis met financiële moeilijkheid voor de gemeentekas en nog eens vijftig jaar laten en zeer kostelijke gemeenteschool. Wij zouden zo zeggen welstellende voorouders, die zoveel konden uitgeven!

© Vzw Hoegaards Erfgoed  uitgave ‘t Nieuwhuysmuseum-nr58-jaargang-4-1994

Print Friendly, PDF & Email