Ga naar de inhoud

De St.Gorgoniuskerk

Bouwheren

Deze kerk heeft geen befaamd architect, maar werd gebouwd door de Luikse aannemer Gillis Durieux. De architect van het koor is bekender : Jacques Hustin.

Aan de buitenkant van de torenmuur bevindt zich een gedenksteen met de volgende inscriptie : “Van kasteel van Alpaïde werd ik tempel Gods; de knagende tijd, ouderdom, noodlot hebben mij tot puin gebracht, edoch, onder meierschap van Collard en het Secretarisschap van Servatius Sweerts, heeft de rechter mij de tiende toegewezen waardoor ik thans gans nieuw herrijs. Hendricus Sweerts, pastoor, legde de eerste steen.”

Aan de bouw van deze kerk werd begonnen in 1754, de rijke brouwers van Hoegaarden stelden hun bezittingen als borg en vier jaar later in 1759 werd de kerk ingewijd.
Ze werd opgetrokken op de grondvesten van de voormalige collegiale kerk uit de 10°-11°E., die toen praktisch volledig vervallen was.( in 980 had de stichting van het kapittel van Hoegaarden plaats door Alpaidis)
De vroegere kerktoren werd ingebouwd in huidige toren.

Bouwstijl

De eerste kerk was in vroeg romaanse Maaslandse stijl met:

  • een zware konstruktie met weinig versiering
  • een massieve westerbouw een klokketoren geflankeerd door twee traptorens
  • een grote middenbeuk, twee zijbeuken, een dwarsbeuk (breedte van twee bogen)
  • een torentje op de hoek van de dwarsbeuk en zijbeuk
  • een koor

De huidige kerk werd opgetrokken in Lodewijk XV of Rococostijl, wegens de vele schelp en voluutmotieven. De kerktoren bestaat volledig uit witte Gobertangessteen [1].
Men gebruikte bij de bouw baksteen bij het kerkschip en het koor; de pilasters en de omrandingen van de vensters zijn uit witte Gobertangesteen.
De 4 hoeken van de toren liggen in het verlengde van de 4 windstreken. Op de toren prijkt een koperen windhaan vervaardigd in 1769.

De Gorgoniuskerk en haar kunstwerken

H. Gorgonius

Boven de ingang staat het BEELD VAN DE H.GORGONIUS.

Hij was een Romeins veldheer die de marteldood stierf voor zijn Christelijk geloof t.t.v. Diocletianus (3°E.).
Zijn relieken werden meegebracht uit Rome in 765 door H. Chrodeganck, bisschop van Metz. Het lichaam van de H. Gorgonius ligt begraven in Italie in de katakombe ” Via Lavicana”. Als martelaar wordt hij gevierd op 9 september.

Bij het binnenkomen van de kerk valt onmiddellijk de eenheid in stijl op, ze loopt door in de meubilering, het lijstwerk, de preekstoel, het doksaal, de biechtstoelen, de portalen en de kommuniebank. Dit alles werd speciaal vervaardigd voor deze kerk, in een stijl die er bijzonder goed bij past.

De rekeningen, de werkuren en ook o.a.de hoeveelheden verwerkt hout e.d. zijn gekend doordat er een groot gedeelte van het register van de onkosten bewaard bleef.

De schrijnwerkerij is van de hand van Jan Stockmans, het beeldhouwwerk van de Leuvense beeldhouwer Nicolaas Jozef Dupaixn, naar tekingen van Frans van Campen, die tevens de schilder is van verschillende van de schilderijen die zich in de kerk bevinden.

De preekstoel

De preekstoel is een monumentaal kunstwerk, bestaande uit een grote kuip met dubbele trap (dit komt weinig voor, maar past hier wonderwel) met onderaan een levensgroot beeld van de Goede Herder met zijn schapen.
Op de kuip bevinden zich de uitbeeldingen van de 4 Evangelisten. Daarboven bevindt zich een gedrapeerd baldakijn [2] gedragen door engelen en daarboven de twee tafelen der tien geboden.

Het doksaal

Volledig bovenaan heeft men een uitbeelding van St.Cecilia aan haar klavier, omgeven door musicerende engeltjes. De orgelkast is van de hand van Jean Baptiste Goynault,  een gekend Brussels orgelbouwer, van wiens werk maar weinig is bewaard gebleven; ook hier is er dringend restauratie nodig, en mijnheer De Deken is op zoek naar fondsen (in ’80 werd de kostprijs door het gemeentebestuur reeds op 6 miljoen geraamd ).

De portalen

De portalen zijn beide zeer monumentaal opgevat en bevatten schilderijen van FRANS VAN CAMPEN. Het schilderij op het zuiderportaal, rechts gelegen, beeldt de Overreiking van de sleutels aan Petrus uit; het werk op het linkerportaal stelt het eerste mirakel van de H.Petrus, namelijk de genezing van de lamme aan de tempelpoort voor.

De biechtstoelen

De biechtstoelen bevatten bovenaan in opengewerkte panelen taferelen van de bekende zondaars uit de H.Schrift, die zich na hun zonde terug tot God hebben gewend.

  • Maria Magdalena : met de tekst “U sonden worden U vergeven” (links vooraan)
  • la: H. Petrus: “Uytgegaen synde, heeft hy bitterlyck geweent” (links achteraan)
  • rv: Verloren Zoon: “Vader ick heb gesondicht in den hemel ende… (rechts vooraan)
  • ra Koning David: “voor U allen heb ick gesondicht” (rechts achteraan)
De kommuniebank

De kommuniebank bevat in ieder vak een prachtig uitgewerkt medaillon : o.a. het Lam Gods, de Pelikaan, de Ark des Verbonds, de Tafel met de Toonbroden [3], een Ram.

De kruisweg

De schilderijen van de kruisweg zijn van de hand van de broer van pastoor Aloysius Redig. Deze laatste heeft een nieuwe kruisweg laten aanbrengen op het einde van vorige E., waarvoor spijtig genoeg de mooie eikenhouten lambrizering die volledig rondliep in de benedenbouw van de kerk, werd weggenomen. Een resterend deel, gelukkig bewaard in de doopkapel, is thans nog te zien aan de zijaltaren.

De beelden

De beelden [4]  aan de kolommen zijn van de hand van ene Deckers uit de 19°eeuw.

Het triomfkruis

Het triomfkruis dat hangt boven het altaar, is gotisch, uit de 15° E. en waarschijnlijk nog uit de eerste kerk. Het beeldt de Lijdende Kristus met neigend hoofd uit. Op de uiteinden staan de zinnebeelden van de 4 evangelisten: een mens, een stier, een arend en een leeuw.

Het hoogaltaar

Het Hoogaltaar bevat in het midden een schilderij van BALTHASAR BESCHEY (1759) voorstellend Christus aan het Kruis, met aan de voet O.L.Vrouw en tal van Jezuieten,o.a. St. Ignatius en St. Franscicus Severus. Erboven staat in een nis het beeld van de Schepper met de wereldbol in de hand en daarboven bevindt zich als bekroning: de Driehoek met Oog, zinnebeeld van de goddelijke Drieeenheid.
Dit altaar is uit geschilderd lindehout: zo bootste men de Italiaanse Renaissance-altaren na die in marmer werden gebouwd.

Aan weerzijden:

  • de beelden van St. Paulus en St.Petrus, vervaardigd uit hout met op het voetstuk de datum van vervaardiging: 1748
  • twee schilderijen van Frans Van Campen :
    • de aanbidding van het kindje Jezus, de aankondiging aan Zacharias door drie engelen dat zijn vrouw Elisabet op latere leeftijd nog een kind zal krijgen.
    • Deze schilderijen zijn een schenking uit de collectie kinderen Everaert
De koorlessenaar

De koorlessenaar is vervaardigd uit massief koper en van de hand van JAN VELDENER 1573 (staat er als inscriptie op) en op de voet staat de naam van de schenker MATHIAS INGELS, een rijke Hoegaardier.

Dit werk stelt voor de pelikaan die zijn borst openrijt voor zijn jongen te voeden, en alzo het zinnebeeld van offerende liefde is (biologisch niet juist : jongen pikken op de borst om voedsel te braken).

Het koorgestoelte

Het koorgestoelte is afkomstig uit de Premonstratenzerabdij van Opheylissem, die werd opgeheven in 1796. Het werd aangekocht in 1818, maar heeft nooit gediend, het kapittel was dan al ontbonden.

Een prachtig voorbeeld van de Barokstijl uit de 17°E.
Men lette op de verscheidenheid in ornamentatie op de verschillende panelen en kolonnetjes, ook op de misericordias: zitplankjes om de kanunniken het staan tijdens de lange erdiensten te verlichten.

O.L.Vrouwbeeld met kindje Jezus [5] is recent gerestaureerd en heeft een prachtig gewaad met gouddraad. Het hout van het beeld werd echter weggeschraapt voor de kleren goed te doen passen.

De zijaltaren
  • Hiervan werden geen rekeningen teruggevonden, mogelijk waren ze al in de oude kerk aanwezig. Ze zijn in barokstijl.
  • Rechter altaar van het H.Sacrament:
    Dit altaar heeft de vorm van een graftombe in witte marmer met een medaillon waarop het hoofd prijkt van een pater: mogelijke de heilige Odwinus?
    Het middenpaneel bevat een schilderij van onbekend meester met een voorstelling van Het laatste Avondmaal.
    Ernaast staat het Schrijn met de relieken van de H. Gorgonius. Ervoor ligt de Grafsteen van landdeken Henri Peeters + 1741. Hij stond aan de wieg van de V geslachten van Hoegaarden door
  • Linker altaar van Onze lieve Vrouw:
    Ook dit altaar heeft de vorm van een graftombe, met bovenaan een Rubensiaanse afbeelding van de H.Maagd met kruisdragend kindje Jezus, staande op wereldbol met de afbeelding van de dierenriemband, vrij uitzonderlijk in een kerk en waarschijnlijk afkomstig uit de voormalige kerk. Bovenaan prijkt ook het wapenschild van de familie Sweerts.
  • Kunstschatten: 
    De Zilveren Monstrans: Kan alleen bezichtigd worden op feestdagen. Dit prachtig kunstwerk werd in 1576 door een rijke Hoegaardier, Joachim van Bellogne, geschonken en ze werd bijgewerkt in 1668, zoals te lezen staat op de voet. In medaillon staat een afbeelding van St.Odwinus.
  • Glasramen: 
    Op de glasramen staan de 12 apostelen uitgebeeld:
     Aan de rechterkant van het altaar van het H.Sacrament:
    • H. Mateus met boek
    • H. Jacobus de Meerdere met pelgrimsstok
    • H. Taddeus met winkelhaak
    • H. Philippus met groot kruis
    • H. Simon met zaag
    • H. Mathias met dubbele lans

Aan de linkerkant van het altaar van O.L.Vrouw:

    • H. Petrus met sleutel en omgekeerd kruis in X-vorm
    • H. Andries met andrieskruis
    • H. Jan met kelk
    • H. Thomas met de enkele lans
    • H. Jacobus de mindere met lans
    • H. Batholomeus met lang mes

Aan de rechterzijde van het koor:

    • St. Gorgonius
    • St. Jozef

Aan de linkerzijde van het koor

    • O.L.Vrouw
    • H. Katarina

De beeldengroep uit hout aan altaar van H.Sacrament stelt de H. FAMILIE voor, meer dan waarschijnlijk was deze groep reeds in de oude kerk aanwezig. De gerenoveerde torenkamer van ontwerpkollectief Forum, is een ontwerp van en werd gerealiseer met begeleiding van Jos Roux in 1992.
De historische voorstudie gebeurde door T.Waegeman.

De arduinen doopvont 
  • Romaans 13-14°E.(15°E.)
  • merkwaardig oud kunststuk
  • geheel uit blauwe arduinsteen
    voetstuk: Vier Mythologische gedrochten, zinnebeelden van overwonnen duivels, personnificaties van het kwaad of de menselijke zwakheden: gulzigheid, gierigheid, hoogmoed en onkuisheid zware kuip gedragen door zware zuil geflankeerd door 4 fijnere kolonnetjes aan de 4 hoeken van de kuip fraai gesculpteerde koppen = 4 Paradijsstromen of windstreken waarvan sprake in de doopliturgie bij de wijding van het doopwater.(met gekartelde hoofddoek, man met baard en snor, man met gespleten baardje)
Palmezel
  • Enig pronkstuk in ons land
  • gotisch gepolychromeerd beeld uit 1°H.16°E.
  • hout, Brabants atelier [6]
  • Christus gezeten op Palmezel verwijst naar intrede in Jerusalem
  • Palmzondag in plaatselijk volksleven speciale plaats: dan wordt de palm gewijd en de palmprocessie gehouden beeld door de straten van Hoegaarden gedragen door 4 discipelen (ongehuwde mannen), vergezeld door de genootschap van de 12 apostelen, gekleed in donkere mantels elk zijn attribuut dragend, gevolgd door de kinderen die wuiven met hun palmaai = palmbos op stok.
O.L.VROUW MET STAAND KIND SEDES SAPIENTIAE
  • hieratische Moeder Gods, streng hooghartig uitzicht
  • 1°H. 16°E.
LIJDENDE KRISTUS MET PURPEREN MANTEL
  • achterop zespuntige ster: atelier van Mechelen
  • midden 17°E.
SINT ANNA TEN DRIEEN [7]
  • Jezus, Maria en haar moeder, in linkerhand op gewijde boek een druiventros, waarvan ze een trosje aanbiedt aan het goddelijk kindje
  • 1°H.16°E.
O.L.VROUW VAN SMARTEN MATER DOLOROSA
  • einde 15°E.- begin 16°E.
  • brabants atelier
  • sluier voor gelaat, drukt wanhoop uit = pessimisme van de ME.
  • maakte waarschijnlijk deel uit van een Kalvariegroep
O.L.VROUW MET KRUISDRAGEND KINDJE
  • typisch barok 17°E.
  • meer beweging, gevoel, zwierigere allures
  • kleding, hoge gordel, passende kraag herinneren aan 17°E voorbeelden uit Mechelse ateliers.
CHRISTUS OP DE KOUDE STEEN
  • rust van Jezus op de kalvarieberg
  • brabantse school, leuvens atelier 1h.16°E.
  • doornen kroon, 2 lokken langs weerszijden van zijn gezicht, gekruiste polsen en voeten, samengebonden met een koord.
  • overdreven afgelijnde ribbenkast, mantel op rotspartij.
  • Uit de kapel van Hauthem : drie beelden uit 2°h.of midden 16°E.
MARGARETHA VAN ANTIOCHIE, H. BARBARA EN KATHARINA VAN ALEXANDRIE
  • MARGARETHA VAN ANTIOCHIE met aan voet een draak die kaken openspreid om haar te verslinden, gemarteld in gevangenis voor haar geloof, uiteindelijk onthoofd.
  • H. BARBARA met toren met drie ramen (laatgotisch venster) en gewijd boek in rechterhand om haar te onttrekken aan de blikken van mannen sloot haar vader haar op in een toren

midden 16°E, brabants atelier
gebeden tegen de onvoorziene dood en daarom patrones van de mijnwerkers

KATHARINA VAN ALEXANDRIE
gebruikelijk folterrad en groot zwaard ontbreken thans, waren vroeger wel aanwezig maar niet meer gerestaureerd
voorgesteld met Maxentius aan haar voeten
houten gepolychromeerd beeld uit midden 16°E.
veroordeeld tot foltering op rad door keizer Maxentius
werd in de St. Katharinakapel van Hauthem aanbeden om genezing van het Katharina-rad, wordt gevierd op 25 november

Beelden vanuit deelgementen

Uit de kapel van Rommersom
  • KALVARIEBERG: Jezus Christus, Maria en Johannes
    brabants atelier
    2°helft 16°E.
    gerestaureerd door Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium met steun van de Nationale loterij en de Koning Boudewijnstichting
Uit de kapel van Elst
  • H. GENOVEVA 17°E. beeld
    komtemplatieve heilige die in haar gebeden gestoord werd door de duivel kaars en de duivel die de kaars uitblaast.

  • Links en rechts van de venster: ST. JAN en H. MARIA
    Maaslandse stijl: vlakker, meer lineair
    begin 16°E.
    oorspronkelijk behorend tot Kalvariegroep.

  • ST. ANTONIUS, abt met aan voeten een varken
    verhouding hoofd en lichaam verraadt de volkse afstamming van de maker
    17E.

Uit de kapel van Hauthem: 17°E.
  • H. AMBROSIUS met bijenkorf en vogel(arend) patroon van de imkers
  • H. ROCHUS van Montpellier met hoed, engeltje, hond die wonden likt aangeroepen tegen de pest , engeltje verzorgde hem toen hijzelf de pest kreeg, normaal ook staf met sint jacobsschelp
  • H. HIERONYMUS kerkleraar met kardinaalshoed en bijbel en leeuw in zijn hand schrijftafel en pluim, vertaalde de bijbel (de Vulgaat)in volkstaal van toen het latijn, schreef te veel en leeuw nam toen zijn schrijfpluim weg
  • ST LAMBERTUS met mijter en puntig schoeisel midden 16°E.
    geneest de lamgeworden varkens
    stichter van het prinsbisdom Luik
  • APOSTEL met boek PETRUS?
    Luiks atelier, 17°E.. , Brabants atelier, midden 16°E.
  • ST.HUBERTUS met jachthoorn, patroon van de jagers, uit de kapel van Rommersom
  • ST.SERVAAS met de sleutel
    beschermheer van de landbouw en de veeteelt.
    Tijdens bedevaart naar Rome kreeg hij in visioen de sleutel van Petrus, die toegang gaf tot eeuwig leven.
    1° bisschop van Tongeren.

Bronnen en citaten[+]

© Vzw Hoegaards Erfgoed 

Print Friendly, PDF & Email